Της Σημέλας Ελευθεριάδου,
Ζω σε μια χώρα που τιμά ως εθνική επέτειο την άρνηση υποταγής στον φασισμό. Αναρωτιέμαι πόσο χώρο αφήνει αυτή η επέτειος για την ιστορική αλήθεια, όταν η συλλογική αντίσταση ενός λαού περιορίζεται τόσο συχνά στην προσωπογραφία ενός δικτάτορα.
Μεγάλωσα τιμώντας το έπος του 1940 και τους ανθρώπους του – ανάμεσά τους και τον πατέρα μου. Αυτή η βιωματική σχέση με την ιστορία με κάνει να αισθάνομαι ευθύνη απέναντί της: να μπορώ να αναγνωρίζω την προσφορά και να εξετάζω τις ευθύνες με το ίδιο μέτρο, όποια ιδεολογική παράταξη κι αν αφορούν. Θεωρώ την αντίθεση στον φασισμό κοινή δημοκρατική υποχρέωση.
Ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο, στα πλαίσια ενός ήδη διαμορφωμένου στρατηγικού προσανατολισμού του στη Βρετανία. Εξίσου δε, ιστορικό γεγονός (κι όχι υποσημείωση της ιστορίας) είναι ότι κυβερνούσε δικτατορικά, με λογοκρισία, φυλακίσεις, εξορίες και διώξεις πολιτικών αντιπάλων.
Υπάρχουν, άλλωστε, ιστορίες που καθιστούν την ηρωοποίηση του Μεταξά προβληματική. Πολλοί από τους διακόσιους που εκτέλεσαν οι ναζί στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 ήταν πολιτικοί κρατούμενοι ήδη από τη μεταξική δικτατορία, πρώην έγκλειστοι της Ακροναυπλίας. Με την κατάρρευση του μετώπου, παραδόθηκαν στις κατοχικές αρχές. Ο Μεταξάς είχε ήδη πεθάνει, αλλά ο μηχανισμός που τους είχε στερήσει την ελευθερία ήταν εκείνος του καθεστώτος του.
Η εξιδανίκευση του Μεταξά ως προτύπου πατριωτισμού χρειάζεται επίσης συνεπή ιστορική εξέταση. Το 1938, επί της δικτατορίας του, η οδός Αποστόλου Παύλου στη Θεσσαλονίκη μετονομάστηκε, με απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου, σε οδό «Κεμάλ Ατατούρκ». Την ίδια χρονιά, ο ίδιος απέστειλε το εγκωμιαστικό συλλυπητήριο τηλεγράφημά του για τον θάνατο του Κεμάλ. Η ελληνοτουρκική προσέγγιση είχε τη διπλωματική της λογική. Παραμένει, ωστόσο, το ερώτημα για τη γλώσσα με την οποία ο Μεταξάς εξυμνούσε τον Κεμάλ εξ ονόματος του ελληνικού λαού, ενώ οι επιζώντες της Μικρασιατικής Καταστροφής και της γενοκτονίας του ποντιακού ελληνισμού ζούσαν ακόμη με τις πληγές τους.
Η επιλεκτική ιστορική μνήμη φαίνεται και στο διαφορετικό βάρος που δίνουμε στις επετείους μας. Γιατί η Απελευθέρωση δεν έχει στη δημόσια ζωή και τη συλλογική μας συνείδηση, τη θέση της 28ης Οκτωβρίου;
Η απάντηση χρειάζεται ιστορική έρευνα. Χρειάζεται, όμως, και προθυμία και γενναιότητα να εξετάσουμε πώς ο Εμφύλιος και οι διώξεις που ακολούθησαν διαμόρφωσαν τη δημόσια μνήμη της Αντίστασης. Να αναγνωρίσουμε τον πρωταγωνιστικό ρόλο του ΕΑΜ και του ΕΛΑΣ, μαζί με τη συμβολή του ΕΔΕΣ, της ΕΚΚΑ, της ΠΕΑΝ και άλλων οργανώσεων, χωρίς να αποσιωπούμε τις μεταξύ τους συγκρούσεις και ευθύνες. Η συνεργασία ΕΛΑΣ και ΕΔΕΣ στον Γοργοπόταμο και η δολοφονία του Δημήτριου Ψαρρού της ΕΚΚΑ, μετά την αιχμαλωσία του από τον ΕΛΑΣ, ανήκουν στην ίδια ιστορία.
Ο τρόπος με τον οποίο θυμόμαστε αυτή την ιστορία επηρεάζει και το περιεχόμενο που δίνουμε στην επέτειο σήμερα. Γι’ αυτό με απασχόλησαν όσα συνέβησαν στη Θεσσαλονίκη στις 28 Οκτωβρίου 2026: την ημέρα που τιμούσαμε την αντίσταση στον φασισμό, πραγματοποιήθηκε εκδήλωση του Ηλία Κασιδιάρη, καταδικασμένου για διεύθυνση της εγκληματικής οργάνωσης Χρυσή Αυγή, ενώ η αντιφασιστική κινητοποίηση αντιμετωπίστηκε με αστυνομικές απωθήσεις, χημικά και προσαγωγές. Πώς συμβιβάζεται η επετειακή τιμή στον αντιφασιστικό αγώνα με αυτή την αντιμετώπιση της αντιφασιστικής διαμαρτυρίας;
Η μνήμη του αγώνα απέναντι στον φασισμό μάς δεσμεύει και σήμερα: να αντιστεκόμαστε σε κάθε προσπάθεια να εμφανιστεί ο νεοναζισμός ως αποδεκτή πολιτική επιλογή. Ιδιαίτερη ευθύνη έχει το σχολείο, μέσα από την ιστορική γνώση και την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης και του σεβασμού στην ανθρώπινη αξιοπρέπεια.
Θέλω να τιμώ την 28η Οκτωβρίου γνωρίζοντας ολόκληρη την ιστορία της. Την απόφαση της πολιτικής ηγεσίας, τον αγώνα των στρατιωτών, τις θυσίες του λαού, την Αντίσταση που ακολούθησε. Και μαζί τους διωγμούς, τις φυλακές και τις αντιφάσεις που δεν εξαφανίζονται επειδή δυσκολεύουν έναν πανηγυρικό λόγο.
Το «Όχι» είναι ισχυρότερο όταν μπορούμε να το εξετάζουμε ελεύθερα. Και η τιμή προς εκείνους που αντιστάθηκαν αποκτά περιεχόμενο όταν συνοδεύεται από δημοκρατική ευθύνη σήμερα. Αλλιώς, τι ακριβώς γιορτάζουμε;
