Ο Άγιος Δημήτριος γεννήθηκε περί το 280 – 284 μ.Χ. και μαρτύρησε επί των αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού το 303 μ.Χ. ή το 305 μ.Χ. ή (το πιο πιθανό) το 306 μ.Χ.
Ο Δημήτριος ήταν γόνος αριστοκρατικής οικογένειας στη Θεσσαλονίκη. Σύντομα ανελίχθηκε στις βαθμίδες του Ρωμαϊκού στρατού με αποτέλεσμα σε ηλικία 22 ετών να φέρει το βαθμό του χιλιάρχου. Ως αξιωματικός του ρωμαϊκού στρατού κάτω από τη διοίκηση του Τετράρχη (και έπειτα αυτοκράτορα) Γαλερίου Μαξιμιανού, όταν αυτοκράτορας ήταν ο Διοκλητιανός, έγινε χριστιανός και φυλακίστηκε στην Θεσσαλονίκη το 303 μ.Χ., διότι αγνόησε το διάταγμα του αυτοκράτορα Διοκλητιανού «περί αρνήσεως του χριστιανισμού». Μάλιστα λίγο νωρίτερα είχε ιδρύσει κύκλο νέων προς μελέτη της Αγίας Γραφής.
Στη φυλακή ήταν και ένας νεαρός χριστιανός ο Νέστορας (27 Οκτωβρίου), ο οποίος θα αντιμετώπιζε σε μονομαχία τον φοβερό μονομάχο της εποχής Λυαίο. Ο νεαρός χριστιανός πριν τη μονομαχία επισκέφθηκε τον Δημήτριο και ζήτησε τη βοήθειά του. Ο Άγιος Δημήτριος του έδωσε την ευχή του και το αποτέλεσμα ήταν ο Νέστορας να νικήσει το Λυαίο και να προκαλέσει την οργή του αυτοκράτορα. Διατάχθηκε τότε να θανατωθούν και οι δύο, Νέστορας και Δημήτριος.
Οι συγγραφείς εγκωμίων του Αγίου Δημητρίου, Ευστάθιος Θεσσαλονίκης, Γρηγόριος ο Παλαμάς και Δημήτριος Χρυσολωράς, αναφέρουν ότι το σώμα του Αγίου ετάφη στον τόπο του μαρτυρίου, ο δε τάφος μετεβλήθη σε βαθύ φρέαρ που ανέβλυζε μύρο, εξ ου και η προσωνυμία του Μυροβλήτου.
Στις βυζαντινές εικόνες αλλά και στη σύγχρονη αγιογραφία ο Άγιος Δημήτριος παρουσιάζεται αρκετές φορές ως καβαλάρης με κόκκινο άλογο (σε αντιδιαστολή του λευκού αλόγου του Αγίου Γεωργίου) να πατά τον άπιστο Λυαίο.
Σήμερα ο Άγιος Δημήτριος τιμάται ως πολιούχος Άγιος της Θεσσαλονίκης. Ο Ιερός Ναός του Αγίου Δημητρίου βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη και είναι αφιερωμένος στον Άγιο Δημήτριο, τον πολιούχο της πόλης. Βρίσκεται στην ομώνυμη οδό και είναι πεντάκλιτη βασιλική του «ελληνιστικού τύπου», αλλά με πολλά ιδιαίτερα και σπάνια χαρακτηριστικά σε σχέση με άλλους ναούς της ίδιας περιόδου στην Ελλάδα.
Η είσοδος της κρύπτης του Ιερού Ναού Αγίου Δημητρίου βρίσκεται δίπλα από τον δεξιό πεσσό του ιερού βήματος και οδηγεί στο χώρο εκείνο που σύμφωνα με την παράδοση φυλακίσθηκε, μαρτύρησε και τάφηκε ο Άγιος Δημήτριος. Πρόκειται για το ανατολικό τμήμα του μεγάλου ρωμαικού λουτρού που βρισκόταν κοντά στην αγορά και το στάδιο για την εξυπηρέτηση των αθλητών.
Ένα από τα πολλά θαύματα του Αγίου είναι και το εξής. Το 1823 μ.Χ. οι Τούρκοι που ήταν αμπαρωμένοι στην Ακρόπολη της Αθήνας ετοίμαζαν τα πυρομαχικά τους για να χτυπήσουν με τα κανόνια τους, τους Έλληνες που βρισκόντουσαν στον ναό του Αγίου Δημητρίου, μα ο Άγιος Δημήτριος έκανε το θαύμα του για να σωθούν οι Χριστιανοί και η πυρίτιδα έσκασε στα χέρια των Τούρκων καταστρέφοντας και τμήμα του μνημείου του Παρθενώνα. Για να θυμούνται αυτό το θαύμα, ο ναός λέγεται από τότε Άγιος Δημήτριος Λουμπαρδιάρης, από την λουμπάρδα δηλαδή το κανόνι των Τούρκων που καταστράφηκε.
—
Ο περίλαμπρος ναός του Αγίου Δημητρίου στη Θεσσαλονίκη χτίστηκε τον 5ο αιώνα μ.Χ. στο σημείο όπου μαρτύρησε ο Άγιος. Παρά τις αλλεπάλληλες καταστροφές, παραμένει έως σήμερα ένα από τα σημαντικότερα προσκυνήματα της Ορθοδοξίας. Το υπόγειο λουτρό, όπου κρατήθηκε ο Δημήτριος, διατηρήθηκε ως κρύπτη και αποτελεί χώρο ιερού δέους για τους προσκυνητές.
Ο Άγιος θεωρείται προστάτης και φρουρός της Θεσσαλονίκης, και η τιμή του απλώνεται σε όλη τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Εικόνες, τοιχογραφίες και χειρόγραφα εικονίζουν σκηνές από τη ζωή, το μαρτύριο και τα θαύματά του. Σύμφωνα με τον αρχαιολόγο Αριστείδη Μέντζο, ανάμεσα στα ιερά λείψανα του Αγίου υπήρχε και χώμα εμποτισμένο με το αίμα του, γνωστό ως λύθρον, που φυλασσόταν στην Αγία Σοφία της Θεσσαλονίκης. Η ύπαρξή του επιβεβαιώνεται από γραπτές μαρτυρίες, καθώς ακόμη και ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός αναζητούσε λείψανα του Αγίου, αποδεικνύοντας τη σπουδαιότητά τους.
Η Λάρνακα του Αγίου Δημητρίου ανοίγει μόνο μία φορά το χρόνο, στις 26 Οκτωβρίου, ανήμερα της εορτής του. Εκεί, οι πιστοί έχουν τη δυνατότητα να δουν από κοντά τα ιερά λείψανα και το άγιο μύρο που αναβλύζει από το εσωτερικό της. Το μύρο ρέει κάτω από τη λάρνακα αλλά και μέσα από το προστατευτικό τζάμι, το οποίο έχει θαμπώσει από την ευλογημένη αυτή ροή, και καταλήγει εκτός της λάρνακας, σκορπώντας την ευωδία του σε ολόκληρο τον ναό.
Μάλιστα, φέτος, σύμφωνα με μαρτυρίες, το θαύμα της μυρόβλησης είναι πιο έντονο από ποτέ· η ευωδία του μύρου πλημμυρίζει τον ναό και σκεπάζει ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη, από άκρη σε άκρη.
Η κάρα του Αγίου Δημητρίου αφαιρέθηκε από τον ναό το 1185, όταν οι Νορμανδοί κατέλαβαν τη Θεσσαλονίκη, και μεταφέρθηκε σε ιταλικό μοναστήρι, απ’ όπου επέστρεψε στην Ελλάδα πολλούς αιώνες αργότερα.
Τα Βυζαντινά Δημήτρια της Θεσσαλονίκης, θεσμός με ιστορία που ξεκινά τον 10ο αιώνα μ.Χ., συνδέονταν με τις εμπορικές συναλλαγές και τον εορτασμό της μνήμης του Αγίου. Οι γιορτές αυτές γνώρισαν άνθηση τον 14ο αιώνα, τον επονομαζόμενο «χρυσό αιώνα» της Θεσσαλονίκης. Εκτός από το θρησκευτικό τους περιεχόμενο, είχαν και κοινωνικό χαρακτήρα, καθώς συνοδεύονταν από θεάματα, θεατρικές παραστάσεις, λόγους φιλοσόφων και γιορτινή ατμόσφαιρα. Η παράδοση διακόπηκε με την πολιορκία και άλωση της πόλης από τους Οθωμανούς (1422–1430), όμως αναβίωσε το 1966, ως κορυφαίος πολιτιστικός θεσμός του Δήμου Θεσσαλονίκης, που συνεχίζεται μέχρι σήμερα.
