ία από τις πλέον εμβληματικές μορφές της ακαδημαϊκής και δημόσιας ζωής, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 89 ετών.
Κοινωνιολόγος, πανεπιστημιακός και πολιτικός, άφησε ισχυρό αποτύπωμα στον δημόσιο διάλογο και στην πνευματική ζωή της χώρας, μέσα από το επιστημονικό έργο του και τη μακρά παρουσία του στα κοινά.
«Είμαι ερασιτέχνης της γνώσης»
«Είμαι ερασιτέχνης της γνώσης», έλεγε χαμογελώντας ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, συνταιριάζοντας τα πολλά, αλλά συγγενή, πεδία στα οποία είχε εντρυφήσει και διακριθεί, σε συνέντευξή του στη Μαρία Κατσουνάκη τον Φεβρουάριο του 2020.
Ενεργός και δραστήριος, είχε ομολογήσει σε συνέντευξή του ότι ένα από τα πράγματα που του έλειπαν, λόγω της κόπωσης στο περπάτημα, ήταν τα ταξίδια. «Μία από τις μεγάλες απολαύσεις της ζωής μου είναι τα ταξίδια. Εχεις την ελευθερία να σταματάς, να επανέρχεσαι, να χάνεις χρόνο παρατηρώντας. Είμαστε οι άνθρωποι που συναντήσαμε, τα βιβλία που διαβάσαμε, οι τόποι που περπατήσαμε», είχε πει.
Κατέθεσε τις απόψεις του για την Ελληνική Επανάσταση και τη θέση της στην ευρωπαϊκή ιστορία, για την κοινωνική δικαιοσύνη και τις ανισότητες, για την έννοια της Αριστεράς στη σύγχρονη εποχή, αλλά και για τις πολιτικές, κοινωνικές και ηθικές προκλήσεις του σύγχρονου κόσμου.
Για τον ίδιο, το 1821 δεν αποτελούσε μόνο την αφετηρία του ελληνικού κράτους, αλλά μια βαθιά τομή που συνέδεσε την Ελλάδα με τις ιδέες και τις πολιτικές διεργασίες της Ευρώπης. Υπογράμμιζε, ωστόσο, ότι δεν υπάρχουν «κανονικές χώρες», χαρακτηρίζοντας την κανονικότητα έναν μύθο που κατασκευάζουν οι εκάστοτε κυρίαρχες δυνάμεις.
Ιδιαίτερα προβληματισμένος εμφανιζόταν για την πορεία των σύγχρονων κοινωνιών. Τόνιζε ότι η τεχνολογική και οικονομική ανάπτυξη δεν αποτελεί κατ’ ανάγκην πρόοδο, παρατηρώντας την επιστροφή του ανορθολογισμού, του εξουσιαστικού κυνισμού και των κοινωνικών ανισοτήτων.
Αν και δήλωνε ότι θεωρούσε ανέκαθεν τον εαυτό του αριστερό, αναγνώριζε πως οι παλαιοί πολιτικοί διαχωρισμοί είχαν γίνει πλέον δυσδιάκριτοι. Για εκείνον, η βασική διαχωριστική γραμμή παρέμενε αυτή ανάμεσα στην κοινωνική δικαιοσύνη και την αδικία, σε έναν κόσμο όπου «οι πλούσιοι γίνονται πλουσιότεροι και οι φτωχοί φτωχότεροι».
Μια κρίση πολιτισμού
Με αφορμή τις μεγάλες διαδηλώσεις στη Γαλλία το 2025, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς έγραφε στην «Κ» ότι όσα συνέβαιναν στη χώρα δεν αποτελούσαν ένα αμιγώς γαλλικό φαινόμενο, αλλά αντανάκλαση μιας ευρύτερης κρίσης του δυτικού κόσμου.
Η δημοσιονομική αστάθεια, η πολιτική παράλυση και η υποχώρηση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς αποτελούσαν, κατά τον ίδιο, συμπτώματα μιας βαθύτερης κρίσης δημοκρατίας και διακυβέρνησης. Εβλεπε τη Γαλλία ως μικρογραφία μιας παγκόσμιας αποσταθεροποίησης, την οποία τροφοδοτούσαν οι πόλεμοι, η κλιματική κρίση, οι τεχνολογικές ανατροπές και η κοινωνική αβεβαιότητα.
Η διαδρομή του
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς γεννήθηκε στην Αθήνα το 1937, από οικογένεια που είχε ρίζες στη νομική και την πολιτική. Μετά την αποφοίτησή του από τη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές Φιλοσοφίας του Δικαίου και Κοινωνιολογίας στα Πανεπιστήμια Χαϊδελβέργης και του Μονάχου στη Γερμανία, του Παρισιού στη Γαλλία και του Γέιλ στις ΗΠΑ. Ηταν ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Το 1974 ανακηρύχθηκε διδάκτορας Γραμμάτων και Ανθρωπιστικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Παρισιού. Από το 1961 έως το 1968 άσκησε τη δικηγορία στην Αθήνα. Απασχολήθηκε ως ερευνητής στο Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών Αθηνών (1963-1967) και στο γαλλικό Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS, 1968). Κατά τα έτη 1968-1985 υπήρξε τακτικός καθηγητής Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου του Παρισιού και από το 1985 και έκτοτε ήταν τακτικός καθηγητής Κοινωνιολογίας στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών. Παράλληλα από το 1981 έως το 1989 άσκησε καθήκοντα επιστημονικού διευθυντή στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ).
Το 1993 ορίστηκε πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΕΚΚΕ, θέση που διατήρησε έως το 1996. Είχε επίσης διατελέσει πρόεδρος της Ενωσης Ελλήνων Κοινωνιολόγων, μέλος του Ανωτάτου Συμβουλίου Ερευνας και Τεχνολογίας, επισκέπτης καθηγητής στα Πανεπιστήμια Παρισιού, Πρίνστον, Nέας Υόρκης, της Πόλεως του Μεξικού, καθώς και στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Αθηνών, αρχηγός της ελληνικής αντιπροσωπείας στη Διάσκεψη Κορυφής του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών για την Κοινωνική Ανάπτυξη (1994-1996) και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ιδρύματος Ελληνικού Πολιτισμού. Ακόμη ήταν πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου της Πολιτιστικής Ολυμπιάδας, μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και μέλος του ερευνητικού συμβουλίου του Ολυμπιακού Μουσείου της Λωζάνης στην Ελβετία. Από το 2000 έως το 2014 ήταν τακτικό μέλος της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής.
Το 2025 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών.
Ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς είχε συμμετάσχει με ομιλίες και παρεμβάσεις σε συνέδρια που πραγματοποιήθηκαν σε διάφορα πανεπιστήμια της Ευρώπης, της Αμερικής και της Αυστραλίας. Είχε διατελέσει πρόεδρος ιδρυμάτων, επιτροπών, εταιρειών και μουσείων και είχε τιμηθεί με αριστεία για τη συμβολή του στις επιστήμες και τις τέχνες. Κυριότερα έργα του ήταν: The Greek Tragedy, Harmondsworth Penguin (1969), Είδωλα πολιτισμού: Ελευθερία, ισότητα και αδελφότητα στη σύγχρονη πολιτεία. Αθήνα, Θεμέλιο (1982), Πόλεμος και ειρήνη μετά το τέλος της ιστορίας, Αθήνα, Εκδόσεις Καστανιώτη (2006), Age of Anxiety, London, Eris (2018). Το πιο πρόσφατο έργο του ήταν το The Greek Revolution. A critical dictionary. Edited by Paschalis M. Kitromilidis and Constantinos Tsoukalas, Cambridge, MA: Harvard University Press (2021).
Το τελευταίο αντίο έχει προγραμματιστεί για αύριο, Τετάρτη, στη Ριτσώνα.
