Του Γιάννη Ξηντάρα,*
Η αυτοεκτίμηση δεν φαίνεται στο βιογραφικό μας, ούτε μετριέται με τίτλους, επιτυχίες ή κοινωνική αποδοχή, παρότι συχνά εκεί προσπαθούμε να την εντοπίσουμε. Στην πραγματικότητα, είναι κάτι πολύ πιο αθόρυβο και πολύ πιο καθοριστικό: είναι ο τρόπος που μιλάμε στον εαυτό μας όταν κάνουμε λάθος, όταν αποτυγχάνουμε, όταν απορριπτόμαστε, όταν απλώς δεν είμαστε τέλειοι.
Είναι εκείνη η εσωτερική φωνή που, μπροστά σε μια δυσκολία, μπορεί να πει «δεν πειράζει, θα το ξαναπροσπαθήσω» ή, αντίθετα, να ψιθυρίσει «δεν αξίζω αρκετά, ποτέ δεν τα καταφέρνω». Και όσο κι αν φαίνεται υπερβολικό, αυτή η φωνή καθορίζει την ποιότητα της ζωής μας περισσότερο από οποιαδήποτε εξωτερική συνθήκη.
Στην ατομική ψυχοθεραπεία, πολύ συχνά διαπιστώνουμε ότι το πρόβλημα δεν είναι το γεγονός που συνέβη, αλλά το νόημα που του δώσαμε. Δεν είναι η απόρριψη αυτή καθαυτή που μας διαλύει, αλλά η ερμηνεία ότι «κάτι δεν πάει καλά με εμένα». Δεν είναι το λάθος που μας συντρίβει, αλλά η ταύτιση με αυτό.
Από πού ξεκινά αυτή η εσωτερική αξιολόγηση;
Η αυτοεκτίμηση δεν γεννιέται μαζί μας έτοιμη. Διαμορφώνεται σταδιακά, μέσα από τις πρώτες σχέσεις μας, από τον τρόπο που μας κοίταξαν, μας μίλησαν, μας αποδέχθηκαν ή μας διόρθωσαν. Όταν ένα παιδί νιώθει ότι αγαπιέται όχι μόνο όταν τα καταφέρνει, αλλά και όταν αποτυγχάνει, χτίζει μια εσωτερική σταθερότητα. Όταν όμως η αποδοχή μοιάζει να εξαρτάται από την επίδοση, τη συμπεριφορά ή την προσαρμογή, τότε η αξία αρχίζει να συνδέεται με όρους.
Και κάπως έτσι, μεγαλώνοντας, πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να λειτουργούν σαν να πρέπει διαρκώς να αποδεικνύουν ότι αξίζουν. Να είναι παραγωγικοί, ευχάριστοι, επιτυχημένοι, επιθυμητοί. Και κάθε φορά που δεν ανταποκρίνονται σε αυτά τα άτυπα κριτήρια, η αυτοεκτίμησή τους καταρρέει σαν να μην είχε ποτέ θεμέλια.
Η αλήθεια, όμως, είναι ότι η υγιής αυτοεκτίμηση δεν βασίζεται στην τελειότητα, αλλά στην αποδοχή της ανθρώπινης ατέλειας. Δεν σημαίνει «είμαι σπουδαίος», σημαίνει «είμαι αρκετός, ακόμη κι όταν δεν τα καταφέρνω».
Τα σημάδια μιας εύθραυστης αυτοεκτίμησης
Μια χαμηλή ή εύθραυστη αυτοεκτίμηση δεν εκδηλώνεται πάντα με ανασφάλεια που φαίνεται. Μπορεί να κρύβεται πίσω από υπερπροσπάθεια, τελειομανία, ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση, ακόμη και πίσω από αλαζονεία. Κάποιος μπορεί να δείχνει σίγουρος, αλλά να διαλύεται εσωτερικά με την παραμικρή κριτική.
Συχνά βλέπουμε ανθρώπους που φοβούνται να δοκιμάσουν κάτι νέο, όχι επειδή δεν έχουν ικανότητες, αλλά επειδή δεν αντέχουν την πιθανότητα να αποτύχουν. Άλλοι πάλι μπαίνουν σε σχέσεις όπου ανέχονται συμπεριφορές που τους πληγώνουν, γιατί βαθιά μέσα τους πιστεύουν ότι «τόσο αξίζουν». Και κάποιοι εγκλωβίζονται σε έναν αδιάκοπο κύκλο σύγκρισης, όπου η αξία τους μετριέται πάντα σε σχέση με τους άλλους.
Η αυτοεκτίμηση, όταν δεν είναι σταθερή, γίνεται εξαρτημένη από το εξωτερικό περιβάλλον. Από τα σχόλια, τα likes, τις επιτυχίες, την αναγνώριση. Και τότε η εσωτερική γαλήνη μοιάζει άπιαστη.
Πώς καλλιεργείται μια πιο σταθερή αίσθηση αξίας
Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης δεν είναι ζήτημα θετικών δηλώσεων μπροστά στον καθρέφτη, ούτε απλής «αυτοπεποίθησης». Είναι βαθύτερη διαδικασία. Ξεκινά από την παρατήρηση της εσωτερικής μας κριτικής, από την αναγνώριση των σκληρών φράσεων που επαναλαμβάνουμε ασυνείδητα, και από την απόφαση να τις αμφισβητήσουμε.
Στην ψυχοθεραπευτική διαδικασία, ο άνθρωπος αρχίζει να ξεχωρίζει την ταυτότητά του από τις εμπειρίες του. Μαθαίνει να λέει «απέτυχα σε αυτό» αντί για «είμαι αποτυχημένος». Να βλέπει τη συμπεριφορά ως κάτι που μπορεί να αλλάξει, όχι ως απόδειξη προσωπικής ανεπάρκειας.
Παράλληλα, η καλλιέργεια ορίων, η επιλογή σχέσεων που δεν αναπαράγουν παλιά μοτίβα απαξίωσης, και η σταδιακή έκθεση σε νέες εμπειρίες, βοηθούν στο να δημιουργηθεί μια πιο σταθερή εσωτερική βάση. Η αυτοεκτίμηση δεν έρχεται από τη διαρκή επιτυχία, αλλά από τη συνειδητοποίηση ότι μπορούμε να αντέξουμε και την αποτυχία.
Η ήσυχη δύναμη του «είμαι αρκετός»
Ίσως το πιο απελευθερωτικό σημείο στη διαδρομή της αυτογνωσίας είναι όταν ο άνθρωπος αρχίζει να νιώθει ότι δεν χρειάζεται να αποδείξει συνεχώς την αξία του. Όταν μπορεί να δεχτεί ένα λάθος χωρίς να καταρρεύσει, μια απόρριψη χωρίς να αυτοακυρωθεί, μια κριτική χωρίς να νιώσει ότι διαλύεται.
Η υγιής αυτοεκτίμηση δεν κάνει θόρυβο. Δεν φωνάζει «κοίτα πόσο καλός είμαι». Είναι πιο ήσυχη, πιο σταθερή, και ταυτόχρονα πιο ανθεκτική. Σου επιτρέπει να προσπαθείς, να εκτίθεσαι, να αγαπάς, χωρίς να φοβάσαι ότι αν κάτι πάει στραβά θα χαθείς.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό: να μπορείς να στέκεσαι απέναντι στον εαυτό σου, όχι με αυστηρότητα και όρους, αλλά με σεβασμό και αποδοχή, γνωρίζοντας ότι η αξία σου δεν διαπραγματεύεται.
* Ο Γιάννης Ξηντάρας είναι Ψυχολόγος-Σύμβουλος Γάμου
