Η λεπτή γραμμή ανάμεσα στη φροντίδα και την υπερπροστασία
Υπάρχουν γονείς που αγαπούν τόσο πολύ τα παιδιά τους, που συχνά δεν συνειδητοποιούν πότε η φροντίδα τους μετατρέπεται σε υπερπροστασία. Θέλουμε να τα προφυλάξουμε από κάθε απογοήτευση, κάθε λάθος, κάθε μικρό πόνο. Όμως, η αγάπη δεν μετριέται μόνο με το πόσο τα προστατεύουμε, αλλά και με το πόσο τα αφήνουμε να ζήσουν, να κάνουν λάθη και να ανακαλύψουν τον κόσμο γύρω τους. Η εξάρτηση, σε αυτή την περίπτωση, αναπτύσσεται αθόρυβα: το παιδί συνηθίζει να στηρίζεται αποκλειστικά στον γονέα για αποφάσεις, συναισθηματική στήριξη ή ακόμα και για την καθημερινή του αυτονομία.
Όταν η φροντίδα γίνεται υπερβολική, τα παιδιά μαθαίνουν ότι ο κόσμος είναι επικίνδυνος και ότι δεν μπορούν να εμπιστευτούν τον εαυτό τους. Οι γονείς μπορεί να μην το συνειδητοποιούν, αλλά κάθε μικρή παρέμβαση για να «μην υποφέρουν» ενισχύει την ιδέα ότι δεν είναι ικανά να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις μόνοι τους. Και έτσι, δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: όσο περισσότερο προστατεύουμε, τόσο πιο εξαρτημένα γίνονται, και τόσο πιο πολύ αισθανόμαστε την ανάγκη να τα προστατεύουμε.
Αναγνωρίζοντας τα σημάδια της εξάρτησης
Η εξάρτηση δεν εμφανίζεται μόνο μέσα από ξεκάθαρες συμπεριφορές, όπως η αδυναμία ενός παιδιού να πάρει αποφάσεις. Μπορεί να εκδηλωθεί και μέσα από μικρές καθημερινές στιγμές: το παιδί που ζητά επιβεβαίωση πριν μιλήσει, που φοβάται να δοκιμάσει κάτι νέο χωρίς την παρουσία σας, που αποφεύγει να εκφράσει διαφορετική γνώμη ή συναίσθημα για να μη σας στενοχωρήσει.
Η παρατήρηση είναι το πρώτο βήμα. Όταν αρχίσουμε να βλέπουμε ότι η «εξάρτηση» δεν είναι απλώς μια φάση, αλλά ένα μοτίβο συμπεριφοράς που περιορίζει την ανάπτυξη του παιδιού, τότε μπορούμε να σκεφτούμε στρατηγικές για να το στηρίξουμε να γίνει πιο αυτόνομο. Η συνειδητοποίηση αυτή δεν χρειάζεται να μας γεμίζει ενοχές. Κανένας γονιός δεν θέλει να δημιουργήσει εξάρτηση, και το σημαντικότερο είναι ότι μπορούμε να παρέμβουμε με τρόπο αγάπης και σαφήνειας.
Στρατηγικές για την ενίσχυση της αυτονομίας
Η αλλαγή δεν χρειάζεται να γίνει απότομα. Τα παιδιά χρειάζονται χρόνο και καθοδήγηση για να δοκιμάσουν τα όρια τους με ασφάλεια. Ένας τρόπος είναι η σταδιακή ανάθεση ευθυνών ανάλογα με την ηλικία και τις δυνατότητές τους. Μικρές αποφάσεις, όπως η επιλογή των ρούχων τους ή η προετοιμασία ενός σνακ, τους δίνουν την αίσθηση ότι μπορούν να ελέγξουν τον κόσμο γύρω τους. Με την πάροδο του χρόνου, οι ευθύνες μπορούν να αυξάνονται, πάντα με την υποστήριξη αλλά χωρίς να παρεμβαίνουμε συνεχώς.
Επιπλέον, η συναισθηματική επάρκεια των γονιών είναι καθοριστική. Όταν αντιμετωπίζουμε τις ανησυχίες μας και τις ανασφάλειες μας, μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά ένα μοντέλο υγιούς αυτονομίας. Το να μιλάμε ανοιχτά για τα συναισθήματά μας, να δείχνουμε ότι και εμείς κάνουμε λάθη και τα διορθώνουμε, διδάσκει στα παιδιά ότι η αποτυχία δεν είναι καταστροφή, αλλά μια ευκαιρία μάθησης.
Η δύναμη της ενσυνείδητης παρουσίας
Η φροντίδα χωρίς υπερπροστασία δεν σημαίνει να απομακρυνθούμε ή να γίνουμε αδιάφοροι. Αντίθετα, σημαίνει να είμαστε παρόντες με ενσυνειδητότητα, να παρατηρούμε, να ακούμε και να παρέχουμε υποστήριξη όταν χρειάζεται, χωρίς να αφαιρούμε από τα παιδιά την ευθύνη για τις επιλογές τους. Η συναισθηματική διαθεσιμότητα των γονιών είναι εδώ καθοριστική: όταν το παιδί νιώθει ότι μπορεί να μιλήσει, να ζητήσει βοήθεια ή να εκφράσει τον φόβο του χωρίς κριτική, αναπτύσσει την εμπιστοσύνη στον εαυτό του και στη σχέση με τους γονείς.
Μια πρακτική στρατηγική είναι η ενεργητική ακρόαση. Όταν το παιδί μιλά, δίνουμε όλη μας την προσοχή, χωρίς να διακόπτουμε ή να δίνουμε άμεσες λύσεις. Αφήνουμε χώρο για να επεξεργαστεί τις σκέψεις του και δείχνουμε εμπιστοσύνη στις ικανότητές του. Αυτή η στάση χτίζει αυτοπεποίθηση και μειώνει την ανάγκη για εξάρτηση.
Μακροπρόθεσμα οφέλη της ισορροπημένης σχέσης
Η προσπάθεια να δημιουργήσουμε ένα περιβάλλον που ενισχύει την αυτονομία δεν έχει μόνο βραχυπρόθεσμα οφέλη. Μακροπρόθεσμα, τα παιδιά μεγαλώνουν με την ικανότητα να λαμβάνουν αποφάσεις, να διαχειρίζονται συναισθήματα, να αντιμετωπίζουν δυσκολίες και να δημιουργούν υγιείς σχέσεις με τους άλλους. Η εξάρτηση μειώνεται και αντικαθίσταται από μια σχέση εμπιστοσύνης, όπου το παιδί γνωρίζει ότι οι γονείς είναι δίπλα του όταν χρειάζεται, αλλά δεν αναλαμβάνουν τη ζωή του.
Η ισορροπία αυτή δεν είναι εύκολη, αλλά είναι εφικτή και απαραίτητη. Κάθε μικρό βήμα προς την αυτονομία είναι μια νίκη, όχι μόνο για το παιδί αλλά και για τον γονιό, που βλέπει τη φροντίδα του να μεταμορφώνεται σε αγάπη που δίνει ελευθερία και δύναμη.
Γράφει ο Ψυχολόγος-Οικογενειακός Σύμβουλος Γιάννης Ξηντάρας
